پژوهشکده تفسیر اهل بیت (علیهم السلام)

 

گزارش عملکرد و فعالیت‌های پژوهشی

پژوهشکده تفسیر اهل بیت علیهم السلام در راستای اهداف پژوهشگاه قرآن و حدیث در گسترش فرهنگ قرآن و اهل­بیت علیهم­السلام و پاسداری از میراث فکری شیعه در شاخه­های گوناگون به صورت رسمی فعالیت خود را از سال ۱۳۹۱ آغاز کرد گفتنی است این پژوهشکده در سال­های گذشته در قالب گروه پژوهشی به فعالیت­های علمی اشتغال داشته است که در ذیل به معرفی ساختار، عملکرد و دستاوردهای آن اشاره می­شود.

 

۱) اساس‌نامه

پژوهشکدۀ تفسیر اهل بیت علیهم اسلام در اولین فرصت، اساس‌نامه پژوهشکده را با محورهای زیر تدوین نمود.

 

الف ـ ضرورت:

۱.          استفاده نظام‌مند از حدیث در تفسیر قرآن کریم و گسترشآن برای رسیدن به روشتفسیر جامع روایی؛

۲.          گسترش پژوهش‌های قرآنی حدیث‌محور بر اساس روشتفسیر جامع روایی؛

۳.          آموزش، رشد و ترویج فرهنگ قرآنی بر پایهی آموزه‌های اهل بیت عصمت و طهارت؛

۴.          پاسخ‌گویی به پرسش‌ها و اشکال‌های مطرح در این عرصه، چه از سوی هم‌کیشان و چه از سوی بیگانگان؛

۵.          احیا و بازسازی منابع کمیاب و مفقود درزمینه تفسیر روایی.

 

ب ـ اهداف:

۱.          دستیابی به روش تفسیری جامع اهل بیت:و گسترش راهكارها و الگوهای بهره‌گیری نظام‌مند از آن؛

۲.          تربیت پژوهشگران توانمند و آگاه به شیوه تفسیری اهل بیت؛

۳.همگانی كردن بهره‌گیری از آموزه‌هایتفسیری اهل بیت:در عرصه‌های گوناگون علمی و زندگی.

 

ج ـ وظایف:

۱.         پژوهش قرآنی ـ حدیثی بر پایۀ روش‌های تدوین‌شدۀ متناسب و نشر آن‌ها؛

۲.         روش‌شناسی فهم معارف تفسیری اهل بیت:و بررسی تطبیقی آن با دیگر روش‌ها؛

۳.         تبیین مبانی و روش تفسیر روایی و نسبت‌سنجی آن با مبانی و روش‌های دیگر؛

۴.         شناسایی پرسش‌ها، مشکل‌ها و نقدهای متوجه روش‌ و آموزه‌های تفسیری اهل بیت:و تلاش برای رفع آن‌ها؛

۵.         تدوین و پایه‌ریزی دانش‌های قرآنی بر پایۀ روایات اهل بیت؛

۶.         شناسایی، احیا و بازسازی میراث علمی اهل بیت:و راویان و پیروان آن‌ها؛

۷.         معرفی توصیفی و تحلیلی تفاسیر روایی (اعم از ترتیبی و موضوعی) و مؤلفان آن‌ها؛

۸.         تأسیس و تقویت کتاب‌خانۀ تخصصی، بانک اطلاعات و ابزارهای نو متناسب با این عرصه؛

۹.         تدوین «دانش‌نامۀ تخصصی تفسیر اهل بیت:»به شیوه‌های گوناگون. مانند: موضوعی، ترتیبی، الفبایی؛

۱۰.       گسترش و ترویج فعالیت‌های قرانی برای همگانی كردن معارف قرآنی اهل بیت؛

۱۱.       برگزاری نشست‌ها و همایش‌های علمی در حوزۀ مأموریت پژوهشکده؛

۱۲.         تاسیس و نشر مجله‌ها و نشریات تفسیری به صورت‌های گوناگون و برای مخاطبان مختلف.

 

د ـ سیاست‌ها:

۱.          محور بودن حدیث شریف در پژوهش‌های تفسیری و بهره‌گیری از دیگر فرآورده‌های علمی مرتبط؛

۲.          برخورد روش‌مند با معارف تفسیری اهل بیت:و پرهیز از نگاه‌های جزئی‌نگر و سلیقه‌ای؛

۳.          استفاده از محصولات علمی دیگر مؤسسه‌ها و پژوهشکده‌ها برای دوری از کارهای تکراری؛

۴.          عرضه نظام‌مند و نقادانه میراث تفسیری گران‌بهای اهل بیت:با توجه به شبهه‌ها و پرسش‌های معاصر؛

۵.          عمومی‌سازی تفسیر روایی، در چارچوب پذیرفته‌شده نظری تفسیر؛

۶.توسعۀ بهره‌گیری از حدیث در بارۀ همه مفاهیم قرآن.

 

هـ ـ ساختار سازمانی:

پژوهشکدۀ تفسیر اهل بیت علیهم السلام بخشی از پژوهشگاه قرآن و حدیث است و ساختار سازمانی آن طبق اساس‌نامه، شامل ریاست پژوهشکده، معاونت پژوهشکده و سه گروه علمی است. در ادامه، قسمت‌های مختلف پژوهشکده، معرفی و مهم‌ترین فعالیت‌های آن‌ها، گزارش می‌شود.

 

۲) معرفی و گزارش فعالیت

۱. رئیس پژوهشکده

رئیس پژوهشکده، مسئولیت کلیه امور مربوط به پژوهشکده را برعهده دارد و توسط رئیس پژوهشگاه قرآن و حدیث به مدّت سه سال تعیین و منصوب می‌شود. حوزۀ ریاست پژوهشکده از دو بخش «شورای پژوهش» و «مدیریت طرح و برنامه» تشکیل شده است.

 

۲. معاون پژوهشکده

معاون پژوهشکده وظیفه نظارت و پی­گیری فعالیت­های علمی پژوهشکده را زیر نظر رئیس پژوهشکده بر عهده دارد. سه بخش «دانش‌نامۀ تفسیر امامیه»، «دفتر پژوهش» و «نشریۀ تفسیر اهل بیت علیهم السلام » زیر نظر معاون پژوهشکده فعال است.

 

دانش‌نامۀ تفسیر امامیه

«دانش‌نامۀ تفسیر امامیه» مجموعه‌ای خاص‌ از آگاهی‌های جامع، گویا‌ودرعين‌حال‌فشرده‌در موضوع تفسیر امامیه را به شکل الفبایی در قالب مدخل‌های متنوع ارائه می­کند. کلان‌نگری، جامعیت، استناد، روشمندی، ایجاز، از ویژگی‌های این دانش‌نامه به شمار می­آید.

محورهای اصلی «دانش‌نامۀتفسیر امامیه» عبارت است از:

۱.تفسیر پیامبر۹: گزاره­ها، آموزه­ها، شاخصه­ها.

۲.تفسیر اهل بیت:: آموزه‌های قرآن‌شناسی، تفسیری، تأویلی در ساحت­های مبانی، قواعد و روش.

۳.تاریخ تفسیر امامیه: ادوار شناسی تفسیر از منظر تاریخ توصیفی (پدیداری، تثبیت، توسعه)، تطورات و ... .

۴.روایان و محدّثان قرآنی امامیه.

۵.مدارس تفسیری امامیه: با تأکید بر مدرسه تفسیری مدینه، کوفه، قم و ... .

۶.میراث روایی ـ  تفسیری امامیه: گونه‌ها، آسیب ها، کارآمدی.

۷.دانش‌های قرآنی و تفسیر امامیه.

۸.اعلام تفسیر امامیه: آثار و اشخاص

۳. طرح­ها:

الف) طرح­های در دست تألیف

طرح­های در دست تألیف

طرح

ردیف

مشخصات

عنوان

وضعیت

دانش‌نامۀ تفسیر امامیه

۱          

مدخل «نسخ»

پایان یافته

۲          

مدخل «هراس پیامبران»

۵۰%

۳          

مدخل «فکر در قرآن»

۱۰%

۴          

مدخل «تبیین و تبیان»

۳۰%

۵          

مدخل «حکمت»

طرح مطالعاتی

 

 

ب‌)     طرح‌های پژوهشی

طرح­های پژوهشی

طرح

ردیف

مشخصات

موضوع

توضیحات

قرآن، کتاب زندگی

۱          

انسان در تراز قرآن

مجموعه سه جلدی آماده انتشار

۲          

اخلاق در قرآن

۳          

روابط اجتماعی در قرآن

معرفت‌شناسی در قرآن

۴          

معرفت‌شناسی در قرآن

تکمیل تحقیق و نگارش

آسیب‌شناسی روایات تفسیری

۵          

آسیب‌شناسی روایات تفسیری

آماده انتشار

کرائم القرآن

۶          

آیات در بارۀ فضایل اهل بیت

تکمیل تحقیق و نگارش

نشست علمی

۷          

سیاست در رویکرد قرآنی

برگزار شده در ۱۷/۱۲/۹۱

 

 

 

۴. مجلۀ تفسیر اهل بیت علیهم السلام

در معاونت پژوهشکده، انتشار نشریه تخصصی در حوزۀ تفسیر اهل بیت علیهم السلام از سال ۹۲ وبه صورت دو شماره در سال، برنامه‌ریزی شده است. عرصه‌های انتشار مقالات این نشریه عبارت است از:

الف. معارف تفسیری: دیدگاه‌های تفسیری اهل بیت: در تبیین آیات به شکل ترتیبی و موضوعی؛روش‌شناسی و آسیب‌شناسی تفسیر امامیه؛دانش‌های قرآنی در میراث اهل بیت علیهم السلام ؛

ب. نقد و نظر: پاسخ به نقدها و شبهات تفسیر روایی امامیه؛

ج. نظریه‌شناسی: نظریه‌های اصولی و روشی اهل بیت علیهم السلام در تفسیر قرآن؛

د. تراث‌پژوهی: بازشناسی عرصه میراث تفسیر روایی امامیه؛

هـ . تاریخی: مباحث و مسائل تاریخ تفسیر امامیه؛

شماره نخست این نشریه (بهار و تابستان ۹۲)، با عناوین زیر به زودی منتشر می‌شود:

۱.    نسخ در روایات اهل بیت علیهم السلام  .

۲.    اعتبارسنجی منابع تفسیر روایی شیعه.

۳.    تفسیرابو جارود.

۴.    روایات تفسیری ابن ولید.

۵.    منابع غیر اسلامی در تفسیر آیات مرتبط با یهودیّت.

۶.    «غریب القرآن» ابان بن تغلب.

۷.    نگاهی به کتاب «شناخت‌نامۀ قرآن».

۸.    گزارش نشست علمی «سیاست در رویکرد قرآنی»

 

 

۵. منشورات

 

منشورات ۱۳۹۱-۱۳۹۲

ردیف

مشخصات

نام کتاب / فصلنامه

قطع

تعداد

تعدادصفحات

وضعیت

۱          

شناخت نامه قرآن

 

۴

۲۰۲۸

 

۲          

آسیب شناسی تفسیر روایی

 

۱

۲۷۰

آماده انتشار

۳          

تدوین مجموعه «قرآن کتاب زندگی»

 

۳

۶۰۰

درحال ویرایش

۴          

قرآن ، کتاب اخلاق

 

 

۲۰۰

 

۵          

انسان در تراز قرآن

 

 

۲۰۰

 

۶          

روابط اجتماعی در قرآن

 

 

۲۰۰

 

۷          

نشریه دو فصل‌نامه علمی ـ تخصصی «تفسیر اهل بیت(ع)»

 

 

۲۴۰

۷ مقاله

۸          

عرصه‌های پژوهشی «تفسیر اهل بیت(ع)»

 

 

 

 

۹          

معارف تفسیری: دیدگاه‌های تفسیری اهل بیت(ع) در تبیین آیات به شکل ترتیبی و موضوعی

 

 

 

 

۱۰      

روش‌شناسی و آسیب‌شناسی تفسیر امامیه

 

 

 

 

۱۱      

دانش‌های قرآنی در میراث اهل بیت(ع)

 

 

 

 

۱۲      

نقد و نظر: پاسخ به نقدها و شبهات تفسیر روایی امامیه

 

 

 

 

۱۳      

نظریه‌شناسی: نظریه‌های اصولی و روشی اهل بیت(ع) در تفسیر قرآن

 

 

 

 

۱۴      

تراث‌پژوهی: بازشناسی عرصه میراث تفسیر روایی امامیه

 

 

 

 

۱۵      

تاریخی: مباحث و مسائل تاریخ تفسیر امامیه

 

 

 

 

۱۶      

شناخت‌نامۀ قرآن بر پایۀ قرآن و حدیث، جلد

وزیری

۴

۲۰۲۸

 

 

 

 

 

 

۶. گروه­های پژوهشی

در پژوهشکده تفسیر اهل بیت علیهم السلام سه گروه پژوهشی تشکیل شده است:

الف) گروه تفسیر جامع روایی

۱.    مأموریت: دستیابی به روش تفسیری و جامع اهل بیت(ع).

۲. اهداف بلند مدت (پنج۵ ساله):

۱)تدوین تفسیر روایی قرآن بر پایه روایات اهل بیت(ع).

۲)تفسیر موضوعی مفاهیم بنیادی قرآن بر پایه روایات اهل بیت(ع).

واحدهای علمی: ۱. تفسیر تطبیقی؛ ۲. تفسیر تربیتی؛ ۳. تفسیر موضوعی؛ ۴. مبانی و روش‌های تفسیری.

ب) گروه قرآن‌شناسی و دانش‌های پیرامونی

۱.    مأموریت: تدوین و پایه‌ریزی دانش‌های قرآنی بر پایه روایات اهل بیت(ع).

۲. اهدافبلند مدت(پنج ساله):

۱)  نظریه‌شناسی علوم قرآنی در دیدگاه اهل بیت(ع)؛

۲)  معناشناسی مفاهیم عام قرآنی؛

۳)  بازشناسی تاریخی مدارس تفسیری امامیه؛

۴)  پاسخ به مسائل و شبهات در باره تفسیر امامیه.

واحدهایعلمی: ۱. قرآن و خاورشناسان؛ ۲. دانش‌های قرآنی؛ ۳. نقد و بررسی شبهات.

۳.طرح‌های پژوهشی

طرح‌پژوهشی گروه

رديف

عنوان طرح

نام مجری

  ۱           

مستشرقان و تفسیر امامیه

فایرستون: ۱۰%  / اری‌روبین: ۱۰%

  ۲           

مدرسۀ تفسیری قم

۳۰%

  ۳           

مدرسه تفسیری مدینه

۱۰%

  ۴           

اعلام‌نگاری مفسران امامیه

 

  ۵           

ابن عباس

۳۰%

 

 

ج) گروه احیا و بازسازی متون تفسیری

۱. مأموریت: شناسایی، احیا و بازسازی میراث علمی اهل بیت(ع) در تفسیر.

۲. اهداف بلند مدت(پنج ساله):

۱)بازسازی تفاسیر اهل بیت(ع)؛

۲)بازسازی تفاسیر راویان و اصحاب شاخص اهل بیت(ع)؛

۳)تصحیح نسخ کهن تفسیری امامیه.

۳. طرح‌های پژوهشی (تحقیق تراث قرآنی)

طرح‌ پژوهشی گروه

رديف

عنوان طرح

سال

  ۱           

بازیابی تفسیر ابوجارود

آمادۀ انتشار

  ۲           

بازیابی تراث قرآنی ابان بن تغلب

تکمیل تحقیق و نگارش

  ۳           

بازیابی تفسیر محمد بن سائب کلبی

تهیه نسخه

  ۴           

تفسیر کلینی (قرآنیات کلینی)

طرح مطالعاتی